jest to proces amplifikowania w swobodny, ale zorientowany ośrodkowo (centrycznie), sposób treści przejawionych świadomościowo, a wyłaniających się zza horyzontu świadomości podmiotu. Aby to było możliwe konieczna jest odpowiednia postawa. Trzeba niejako odwrócić się od świata zewnętrznego i zwrócić się w stronę świata wewnętrznego, wspierając równocześnie proces kojarzenia treści wokół pewnego jądra, w kierunku powstania większej całości znaczeniowej, w kierunku syntezy dopełniających się czy komplementarnych treści.

jest wewnętrznym aspektem psychiki kobiety, dopełniającym jej związaną ze świadomością, zróżnicowaną postawę. [Patrz tu także zagadnienie: dominująca funkcja psychiczna w typologii umysłu wg Junga.]

Jest wewnętrznym obrazem aspektu męskiego w kobiecie, archetyp animusa wciela się w każde dziecko płci żeńskiej. Animus jest podobnie jak anima personifikacją nieświadomości, a przy tym, jak wszystkie archetypy, ma dwoisty charakter, wyrażając się w dwóch postaciach: „jasnej” i „ciemnej”, „wyższej” i niższej”, „pozytywnej” i „negatywnej”. Animus, jako, że wyraża pierwiastek logosowy, egzemplifikuje się w najróżniejszych: konstrukcjach, ujęciach, interpretacjach, insynuacjach. Na wymiarze negatywnym będzie wyrażał się w niejasnych i domagających się absolutności, choć zazwyczaj błędnych, sądach. W aspekcie pozytywnym, tak anima jak i animus, są natomiast przewodnikami czy pośrednikami człowieka pomiędzy światem świadomości i nieświadomości – animus przybiera wówczas postać psychopompa.

• Patrz też Anima oraz w dziale: „Koncepcja Junga”

odpowiada negatywnej osobowości ogarniającej sobą wszelkie cechy, których istnienie jest nam przykre czy odczuwane jako godne ubolewania. Jung podkreśla, że: „integracja cienia, to znaczy uświadomienie sobie nieświadomości osobniczej stanowi pierwszy etap procesu analitycznego – bez niego niepodobna poznać animy i animusa. Cień można sobie uświadomić jedynie w stosunku do kogoś drugiego, animę i animusa tylko w stosunku do partnera płci przeciwnej, bo tylko w nim ich projekcje są skuteczne. Jeśli dojdzie do zadzierzgnięcia takiego związku, w wypadku mężczyzny powstaje – jak powiada Jung – triada, która w jednej trzeciej jest transcendentna: oto bowiem rodzi się związek złożony z męskiego podmiotu, przeciwnego mu podmiotu płci żeńskiej i transcendentnej animy. W przypadku kobiety związek ów tworzą elementy przeciwne. Czwartym członem brakującym triadzie do Całkowitości jest w wypadku mężczyzny ów archetyp starego mędrca […], w wypadku kobiety – chtoniczna matka. Te cztery składniki stanowią Czwórcę, na poły immanentną, na poły transcendentną, to znaczy archetyp, który określiłem mianem czwórcy małżeńskiej.”

*Więcej na ten temat w dziale: „Koncepcja Junga”

Czwórka jest prastarym symbolem, który – co podkreśla Jung – symbolizuje i towarzyszy najróżniejszym jakościom doświadczanej przez człowieka jedności. W perspektywie teologicznej rozpatrywana jest jako mniej lub bardziej bezpośrednie symboliczne przedstawienie (wskazanie na) idei Boga objawiającego się w stworzeniu, natomiast jako spontaniczny wyraz nieświadomości, np. w aktywności onirycznej człowieka, wyraża symbolicznie naszego „Boga wewnętrznego”.

Czwórcę Jung rozumie w odniesieniu do „trynitarnej świadomości Boga”, jako formułę wyrażającą nieświadomość. Gdy trójka ma charakter męski, tak czwórka, czy też czwarty element, wiąże się z pierwiastkiem żeńskim. Jak pisze Jung „Quarternarium, czyli czwórnia, ma długą historię. Pojawia się ona nie tylko w chrześcijańskiej ikonografii i spekulacji mistycznej; być może, gra ona jeszcze większą rolę w filozofii gnostyckiej ...”.

W obszarze starożytnych poglądów gnostyckich czwórka łączy się z wyobrażeniem bóstwa objawiającego się pierwotnie w postaci czterech żywiołów. W takim przypadku symbolizowano je za pomocą czterech części koła. Ważką rolę pełni ona w filozofii starożytnej Grecji, ukazuje się tu choćby w koncepcji czterech rizomata (żywiołów czy „korzeni wszechrzeczy”) Empedoklesa, koncepcji pitagorejskiej tetraktys, rozpatrywanej jako „źródło i korzeń wiecznej natury” (także Pitagoras określał duszę jako kwadrat) czy platońskiej koncepcji ciała, zgodnie z którą pochodzi ono z „czterech”.

Natomiast w ikonografii chrześcijańskiej – jak podkreśla Jung – „czwórka” jawi się m.in. „w postaci czterech ewangelistów i ich symboli, ustawionych w „róże”, krąg lub melothesia, czy też jako tetramorphus”. W alchemii spotykamy także podział na cztery, syntezę czterech, cudowne zjawisko czterech barw i cztery fazy dzieła – nigredo, dealbatio, rubefactio i citrinitas.

to nieświadoma postawa funkcjonalna, odpowiedzialna za przystosowanie podmiotu, w tym integrowanie i właściwe reagowanie na treści ze świata wewnętrznego (sfery nieświadomości indywidualnej i zbiorowej). Jung przeciwstawia ją psychicznej „strukturze” persony, czyli psychicznej „maski” i zarazem pewnej kształtującej się w zderzeniu z oczekiwaniami zewnętrznego świata społecznego postawy adaptacyjnej, będącej, jak mówi, „zespołem funkcji” powołanych do życia dla akomodacji i niezbędnego dla życia jednostki komfortu.

W przeciwieństwie do tego skierowanego na zewnątrz – „ku przedmiotom” – zespołu funkcji psychicznych, dusza jest postawą odnoszącą się wyłącznie „do podmiotu”, a właściwie do sfery jego życia wewnętrznego. Ale nie jest to podmiot rozumiany świadomościowo.

Jako postawa wewnętrzna, dusza cechuje się pewną niedostępnością, co wynika z faktu, że aby uzyskać do niej dostęp konieczne jest uzyskanie skrajnego poziomu ‘intymności’ w relacji z samym sobą. Intymności, która umożliwi rozpoznanie, w jaki sposób zachowujemy się wobec swych wewnętrznych procesów psychicznych. Dusza w koncepcji jungowskiej jest jedynie funkcjonalną częścią całościowo rozumianego ‘systemu” psyche, ale też ma jeszcze jeden ‘pneumatyczny’ wymiar, który łączy ją ze sferą ducha.

pojęcie to opisuje ukierunkowanie energii psychicznej na zewnątrz „ku przedmiotowi”. Osoby o tym typie umysłu są bardziej skłonne do działania i bycia „w świecie” oraz zaangażowania w życie społeczne. Ukierunkowane są ku światu, ku innym ludziom i przedmiotom, ale ich słabym punktem może być czasem pewna powierzchowność czy brak wystarczającego kontaktu ze swoim życiem wewnętrznym (Patrz: dusza). Przeciwieństwem ekstrawertyka jest introwertyk (Patrz: introwersja) Więcej na ten temat patrz: Zasady regulacji wewnątrz-systemowej w ramach psyche

oznacza, bowiem, zarówno „cel” (od greckiego słowa télos) możliwej do osiągnięcia przez daną jednostkę doskonałości, jak również działanie, ruch i aktualizację owej ukrytej potencji; a rozwój ten, będący substancjalnym urzeczywistnieniem podlegającej powyższemu „rozwijaniu się” ukrytej potencji, dokonuje się na continuum: pomiędzy stanem możliwym i stanem rzeczywistym.

„zajmuje się, rezygnując z założeń o charakterze filozoficznym lub psychologicznym, opisem bezpośredniego doświadczenia człowieka. W studiach nad doświadczeniami zbiorowymi wyrażonymi przez zjawiska kulturowe fenomenologia nieświadomości ukazuje jego najbardziej „naiwne”, przed-krytyczne formy, jak baśń i mit. Zjawiska te […] ukazują się przede wszystkim jako pierwotne doświadczenie człowieka, który nie dokonuje w nich jeszcze refleksji krytycznej. Ta ostatnia bowiem mogłaby powodować zaburzenia obrazu psychiki pierwotnej a-logicznej i przedkrytycznej.”

jest to funkcja pośrednicząca pomiędzy i pozwalająca zintegrować „nie dające się pogodzić” przeciwieństwa.

tj. funkcja percepcji [Empfindung], intuicji [Intuition], myślenia [Denken] i uczucia [Fühlen]) – będące dostępnymi, przynajmniej potencjalnie, dla świadomości narzędziami umożliwiającymi komunikację ze światem zewnętrznym, rozumiane są jako system poznawczy, odpowiedzialny za wytwarzanie więzi między treściami świadomości i wrażeniami pochodzącymi z otoczenia. (A. Kuźmicki) „Jest dobrze znane, że wiele zdolności człowieka może zostać zróżnicowane. […] Świadomość jest pierwotnie organej orientacji w świecie faktów zewnętrznych i wewnętrznych. Przede wszystkim świadomość ustala fakt, że coś jest. Ja określam tę zdolność percepcją [doznawaniem, wrażeniem, postrzeżeniem, odczuciem - Empfindung]. Ale nie mam tu na myśli jakąś szczególną aktywność któregokolwiek ze zmysłów, ale postrzeżenie [percepcję – Wahrnehmung] w ogóle. Kolejna zdolność interpretuje [gibt die Deutung] to, co zostało postrzeżone. Ja nazywam to myśleniem [Denken]. Za pomocą tej funkcji spostrzeżony przedmiot jest zasymilowany a jego transformacja w treść [składową] psychiczną idzie o wiele dalej, niż zwykłego doznania [postrzeżenia – Empfindung]. Trzecia zdolność określa wartość [Wert] przedmiotu. Tę funkcję wartościowania nazywam uczuciem [czuciem, odczuwaniem – das Fühlen; w ang. tłum.: feeling]. Reakcja dążenia-unikania [die Lust- und Unlustreaktion; w tłum ang.: pain-pleasure reaction] uczucia oznacza najwyższy stopień subiektywizacji przedmiotu. Uczucie sprowadza podmiot i przedmiot do tak bliskiej relacji, że podmiot musi wybrać pomiędzy akceptacją i odrzuceniem. Te trzy funkcje mogłyby być całkiem wystarczające dla orientacji, jeżeli przedmiot byłby wyizolowany w przestrzeni i czasie. Ale w przestrzeni każdy przedmiot znajduje się w nieskończącej się relacji z mnogością innych przedmiotów; i w czasie, przedmiot reprezentuje jedynie przejście od stanu uprzedniego do stanu kolejnego. Większość relacji przestrzennych i czasowych zmian jest w sposób nieunikniony nieświadomych w chwili odbywającej się orientacji, a przecież, aby określić znaczenie przedmiotu, relacje czaso-przestrzenne są niezbędne. Za to odpowiedzialna jest właśnie czwarta zdolność świadomości, czyli intuicja [Intuition], która umożliwia przynajmniej w przybliżeniu określenie relacji czaso-przestrzennych. Jest to funkcja percepcji, podświadomego postrzegania [Das Subliminale erfaßt], umożliwiająca nawiązanie relacji do przedmiotów nie pojawiających się w polu widzenia, oraz uchwycenia możliwe zmiany, przeszłe i przyszłe, o których przedmiot nie daje żadnej wskazówki. Intuicja jest bezpośrednim wglądem w całość relacji [ein unmittlbares Innewerden von Zusammenhängen; w tłum. ang.: immediate awareness of relationships], które nie mogły być uchwycone przez pozostałe trzy funkcje...” (C.G. Jung)

proces stawania się ‘indywiduum’, jako nieporównywalnej z niczym innym, odrębnej, wyjątkowej całości. Dlatego można by tłumaczyć indywiduację jako „samorealizację” czy „przejaźnienie”. Jung podkreśla, że indywiduacja nie ma nic wspólnego z samolubstwem czy egoizmem, gdyż oznacza ona w jego rozumieniu lepsze i bardziej kompletne wypełnienie jakości kolektywnych ludzkiego istnienia, przy równoczesnym adekwatnym rozpoznaniu osobliwości jednostki. Taki krok w większym stopniu sprzyja lepszemu funkcjonowaniu społecznemu niż, kiedy osobliwość ta jest zaniedbywana czy wypierana. W sensie społecznym indywiduacja jednostki stanowi „proces formowania się i odróżniania indywiduum, zwłaszcza zaś proces rozwoju indywiduum psychologicznego, jako istoty różnej od ogółu tudzież od psychologii zbiorowej. Dynamika procesu indywiduacji przebiega w sposób samorzutny, naturalny i autonomiczny, potencjalnie będąc danym każdemu człowiekowi, przy czym proces ten w formie wzorcowej występuje stosunkowo rzadko, co sugerować może, że wyodrębnionemu przez niego modelowi nie towarzyszą równie wyraźne, powszechne egzemplifikacje społeczne. Paradoksalny charakter procesu wyraża się więc w tym, że z jednej strony nie można go wymusić, a z drugiej strony, można jednak stworzyć warunki dla jego ułatwienia. W ramach indywiduacji jednostka musi zróżnicować zarówno funkcje ektopsychiczne, szczególnie te dopełniające funkcję dominującą, jak również rozwijać funkcje endopsychiczne, mierząc się i rzeczywistością nieświadomo-subiektywno-afektywną.

w koncepcji Junga ma generalnie dwa podstawowe wymiary: pierwszy – biologiczny i drugi – psychologiczny. Do wymiaru biologicznego instynktu dobrze odnoszą się takie pojęcia, jak: reakcja typu "wszystko-albo-nic", autonomiczny charakter regulacji, regularność reakcji i jej wewnątrzgatunkowa powszechność, autonomiczny układ nerwowy etc. Wymiar psychologiczny, natomiast, pozwiązany może zostać z takimi terminami, jak: nieświadomość czy kompulsywność oraz, podobnie jak w przypadku biologicznego aspektu instynktu, regularności reakcji i ich wewnątrzgatunkowej powszechności. Najważniejszymi cechami wyróżniającymi instynktowne sposoby zachowania są zdaniem Junga: uniformizacja zachowania (ujednolicenie reakcji instynktownej), regularność nawrotu (powtarzania się), wrodzony charakter reakcji i zachowań oraz odruchowy, choć wysoce złożony charakter reakcji i zachowań, przymusowość reakcji, niska dostępność dla podmiotu świadomego.

Jung poddaje także dodatkowe cechy instynktu.

Wskazuje, że wiąże się on ściśle z poziomem nieświadomości, ale rezultaty jego oddziaływań przejawiają się także w obszarze świadomym.

Przypomina, że specyficzna jest dla instynktu zasada reagowania typu „wszystko-albo-nic", a także pewien stopień nieproporcjonalności przejawianych instynktownej reakcji w stosunku do wywołującego ją bodźca oraz brak stopniowalności jej intensywności w zależności od okoliczności występuje także w przypadku procesów psychicznych o charakterze nieinstynktownym (nieproporcjonalne afekty, impresje, fobie etc.).

Wynikiem tego poszukiwania definicji instynktu dochodzi Jung ostatecznie do stwierdzenia, że zarówno zachowania instynktowne, jak i zachowania determinowane przez głębinowe struktury nieświadomości (archetypy) mają zbliżoną do siebie specyfikę. Jung stwierdza, że i archetyp i instynkt mają istotowo kolektywny charakter, tzn. cechuje je uniwersalność oraz regularność przejawiania się.

jest jedną z czterech funkcji ektosychicznych i jedną z dwóch tak zwanych obiektywnych, obok percepcji, funkcji związanych z postrzeganiem; wiąże się z nagłym wglądem lub całościowym ujmowaniem treści lub sytuacji; bardzo często, z racji tego, że jest funkcją mniej zróżnicowaną (patrz cztery funkcje ektopsychiczne), przebiega w sposób pozaświadomy. Dotyczy to szczególnie introspekcji podmiotu, czego wynikiem może być wdarcie do świadomości jakiejś treści nieświadomej, nagłej idei lub „przeczucia”; ta szczególna właściwość intuicji skłoniła Junga do stwierdzenia, że intuicja jest pewnego rodzaju „instynktownym” aktem zrozumienia i procesem analogiczny do sposobu funkcjonowania instynktu, z tą różnicą, że podczas gdy instynkt był jego zdaniem celowym impulsem do wykonania jakiegoś wysoce skomplikowanego działania, to intuicja wydawała mu się pewnego rodzaju nieświadomym, ale celowym aktem rozumienia wysoce skomplikowanej sytuacji.

określa ogólny zakres wszystkich zjawisk psychicznych, jakie zachodzą w człowieku. Pojęcie to oznacza więc dla Junga nade wszystko całkowitość psychiki, tj. świadomość i nieświadomość. Jung mówi o niej przyrównując do figury koła, że stanowi zarówno jej centrum, punkt środkowy, jak i obejmujący całość łuk okręgu. Jaźń stanowi centrum całości psychicznej, tak jak „ja” stanowi centrum świadomości, mając jednocześnie charakter osobowy i ponadosobowy, będąc z jednej strony „rzeczywistym jej podmiotem”, a z drugiej zaś ostatecznym celem drogi człowieka do samo-urzeczywistnienia. Ze względu na tę cechę jedności czy jedyności można jednak o Jaźni powiedzieć, że jest tożsama z psyche, gdyż „podobnie” jak ona składa się z treści świadomych i nieświadomych. Niemniej, wydaje się nie mieć tak „pneumatycznego”, „duchowego” charakteru, nie będąc także w takim samym jak psyche stopniu przeciwstawiana materii, jako aspekt dopełniający physis człowieka. Pojęcie Jaźni jest tylko częściowo empiryczne. Ogarnia sobą zarówno to, co doświadczalne, jak i to, co jeszcze nie doświadczone, a nawet to, co nie jest doświadczalne w ogóle. A ponieważ – ze względu na jej cechę wykraczania poza jurysdykcję świadomości – jest istotnością, którą można opisać jedynie częściowo, zatem pozostaje ona dla nas w zasadniczej mierze niepoznawalna i postulatywna. Jaźń obejmuje sobą całe istnienie psychiczne człowieka i tym samym jest z definicji czymś dużo bardziej obszernym od świadomej osobowości związanej z „ja”. Zawiera bowiem obok niej również cień jednostki oraz nieświadomy aspekt kolektywny.

• Więcej na ten temat w dziale: „Koncepcja Junga”

jest jednocześnie mieszaniną wielu żywiołów oraz nierozpoznawalnym stanem chaosu pierwotnego, jak również wynikiem zjednoczenia tych żywiołów w procesie „wyodrębnienia” go z pierwotnego chaosu. Dlatego też lapis wyobrażany jest właśnie zarówno jako niezróżnicowana materia prima, jako substancja arcanum podlegająca procesowi „destylacji”, oraz jako rezultat końcowy tego procesu. Lapis ma z jednej strony naturę duchową, a z drugiej ma właściwość „przejawiania się” czy raczej „wyrażania się” w świecie, będąc źródłem tworzących świat żywiołów.

Mówi się o nim, na co zwracał uwagę Jung, że przypisana jest mu, dzięki powiązaniu z wymiarem pneumatycznym, cecha „okrągłości”, „geometrycznej doskonałości”.